Długie podróże, szczególnie trwające ponad 4 godziny, mogą wiązać się ze wzrostem ryzyka żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej (VTE), obejmującej zakrzepicę żył głębokich (DVT) i zatorowość płucną (PE). Dotyczy to nie tylko lotów samolotem, ale również długotrwałych podróży samochodem, pociągiem czy autobusem.
Zakrzepica żył głębokich polega na powstaniu skrzepliny w żyle głębokiej, najczęściej kończyny dolnej. Jej najpoważniejszym powikłaniem jest zatorowość płucna, do której dochodzi, gdy fragment skrzepliny przemieści się wraz z krwią do naczyń płucnych.
Warto jednak podkreślić, że u zdrowych osób bezwzględne ryzyko zakrzepicy związanej z podróżą jest niewielkie. Problem dotyczy przede wszystkim osób, u których występują dodatkowe czynniki ryzyka.
Jak często dochodzi do zakrzepicy w podróży?
Ryzyko zakrzepicy związanej z podróżą jest niewielkie, ale wzrasta wraz z czasem pozostawania w pozycji siedzącej oraz liczbą indywidualnych czynników ryzyka.
Za długą podróż najczęściej uznaje się podróż trwającą ponad 4 godziny. W przypadku lotów krótszych niż 4 godziny ryzyko objawowej żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej jest bardzo małe.
Ryzyko zwiększa przede wszystkim długotrwałe ograniczenie ruchu. Dlatego podobną zależność obserwuje się podczas wielogodzinnych podróży samochodem, autobusem czy pociągiem.
Kluczowe znaczenie ma zatem indywidualna ocena ryzyka, a nie sam fakt odbywania podróży.
Kto jest bardziej narażony na zakrzepicę podczas podróży?
Do czynników zwiększających ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej należą przede wszystkim:
- przebyta wcześniej zakrzepica żył głębokich lub zatorowość płucna,
- aktywna choroba nowotworowa,
- niedawna operacja, hospitalizacja lub poważny uraz,
- znaczne ograniczenie możliwości poruszania się, np. długotrwałe unieruchomienie lub kończyna unieruchomiona w opatrunku gipsowym,
- rozpoznana trombofilia wrodzona lub nabyta,
- ciąża i okres po porodzie,
- stosowanie estrogenowej antykoncepcji hormonalnej lub hormonalnej terapii zastępczej,
- otyłość (BMI ≥30 kg/m²),
- starszy wiek – ryzyko zaczyna stopniowo wzrastać już po 40. roku życia,
- występowanie żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej w rodzinie.
Nie każdy czynnik ryzyka oznacza konieczność stosowania heparyny
Poszczególne czynniki ryzyka nie mają takiego samego znaczenia.
Przykładowo otyłość (BMI ≥30 kg/m²) lub wiek powyżej 40 lat zwiększają ryzyko VTE, ale same w sobie zazwyczaj nie stanowią wskazania do podania leku przeciwzakrzepowego przed podróżą.
Większe znaczenie mają m.in. przebyta wcześniej zakrzepica lub zatorowość płucna, aktywna choroba nowotworowa, niedawna operacja, znaczne ograniczenie mobilności czy okres po porodzie.
Istotne jest również współistnienie kilku czynników ryzyka. Dlatego decyzja o dodatkowej profilaktyce powinna wynikać z całościowej oceny pacjenta, a nie z pojedynczego parametru, takiego jak wiek czy BMI.
Jak zmniejszyć ryzyko zakrzepicy podczas długiej podróży?
Najważniejszym i najprostszym sposobem profilaktyki jest ograniczanie długotrwałego bezruchu i regularna aktywacja mięśni nóg.
Podczas długiej podróży warto:
- regularnie się poruszać – podczas lotu, jeśli jest to możliwe, okresowo wstać i przejść się po kabinie; podczas podróży samochodem robić regularne przerwy,
- wykonywać ćwiczenia mięśni łydek – poruszać stopami w górę i w dół, wykonywać ruchy okrężne w stawach skokowych i napinać mięśnie łydek,
- w miarę możliwości wybrać miejsce przy przejściu, szczególnie jeśli występują dodatkowe czynniki ryzyka – ułatwia to regularne wstawanie,
- unikać długotrwałego pozostawania bez ruchu,
- pić normalnie podczas podróży – nie ma potrzeby zwiększania ilości wypijanych płynów wyłącznie w celu zapobiegania zakrzepicy.
Nie wykazano, aby zwiększone spożycie płynów samo w sobie zapobiegało zakrzepicy. Znacznie ważniejsze są ruch i aktywacja mięśni łydek.
Warto również ograniczyć nadmierne spożycie alkoholu, szczególnie jeśli sprzyja ono długotrwałemu pozostawaniu w jednej pozycji lub odwodnieniu.
Pończochy uciskowe – kiedy warto je rozważyć?
U zdrowych osób bez czynników ryzyka nie ma potrzeby rutynowego stosowania pończoch uciskowych podczas podróży.
U osób ze zwiększonym ryzykiem VTE można rozważyć prawidłowo dobrane podkolanówki o stopniowanym ucisku (15–30 mmHg na poziomie kostki).
Szczególne znaczenie mogą mieć u osób z istotnymi czynnikami ryzyka odbywających wielogodzinną podróż. Dobór pończoch powinien uwzględniać odpowiedni rozmiar i stopień ucisku.
Kiedy rozważa się heparynę przed podróżą?
U zdrowych osób bez dodatkowych czynników ryzyka nie zaleca się profilaktycznego stosowania leków przeciwzakrzepowych przed podróżą.
Farmakologiczną profilaktykę można natomiast rozważyć u osób ze znacznie zwiększonym ryzykiem żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej, szczególnie podczas podróży trwającej ponad 4 godziny.
Dotyczy to przede wszystkim osób:
- po niedawnej operacji,
- z aktywną chorobą nowotworową,
- z przebytą zakrzepicą żył głębokich lub zatorowością płucną,
- w okresie po porodzie,
- ze znacznym ograniczeniem mobilności,
- z kilkoma współistniejącymi istotnymi czynnikami ryzyka.
Decyzja o zastosowaniu profilaktyki farmakologicznej powinna być podejmowana indywidualnie przez lekarza, z uwzględnieniem zarówno ryzyka zakrzepicy, jak i ryzyka krwawienia.
Jeżeli wskazana jest profilaktyka farmakologiczna, najczęściej stosuje się heparynę drobnocząsteczkową (LMWH).
Nie ustalono jednej oficjalnej dawki LMWH przeznaczonej specjalnie do profilaktyki zakrzepicy związanej z podróżą. Jednym ze stosowanych schematów jest enoksaparyna 40 mg podskórnie około 4 godziny przed lotem. W piśmiennictwie wymieniany jest również schemat zależny od masy ciała.
Dawka oraz zasadność zastosowania leku powinny zostać ustalone przez lekarza po uwzględnieniu m.in. ryzyka zakrzepicy i krwawienia, funkcji nerek, masy ciała oraz innych stosowanych leków.
Aspiryna nie jest standardowym zamiennikiem heparyny w profilaktyce zakrzepicy związanej z podróżą.
Jak przewozić heparynę w samolocie?
Jeżeli lekarz zalecił zastosowanie heparyny drobnocząsteczkowej, np. enoksaparyny (Clexane), lek można zabrać ze sobą do samolotu.
Najlepiej przewozić go:
- w bagażu podręcznym – szczególnie gdy kolejna dawka będzie potrzebna przed lotem powrotnym,
- w oryginalnym opakowaniu z nazwą leku,
- wraz z receptą, wydrukiem informacji o leku lub zaświadczeniem lekarskim, zwłaszcza podczas podróży zagranicznej,
- bez wyjmowania ampułkostrzykawek z fabrycznego opakowania.
Ampułkostrzykawki zawierają igłę, jednak leki do wstrzykiwań niezbędne z powodów medycznych mogą być przewożone w bagażu podręcznym. W przypadku kontroli bezpieczeństwa warto poinformować personel, że przewożone strzykawki zawierają lek zalecony przez lekarza.
Enoksaparyna nie wymaga przechowywania w lodówce. Należy ją przechowywać zgodnie z informacją producenta, chroniąc przed nadmiernie wysoką temperaturą. Nie należy jej zamrażać.
Przed podróżą zagraniczną warto dodatkowo sprawdzić przepisy kraju docelowego oraz zasady obowiązujące na konkretnym lotnisku, ponieważ wymagania dotyczące dokumentacji leków mogą się różnić.
Co zrobić ze zużytą ampułkostrzykawką?
Zużytej ampułkostrzykawki z igłą nie należy wyrzucać bezpośrednio do zwykłego kosza na śmieci ani pozostawiać w koszu w toalecie samolotu, na lotnisku czy w hotelu.
Po wykonaniu zastrzyku należy zabezpieczyć igłę zgodnie z mechanizmem zabezpieczającym zastosowanym w danej ampułkostrzykawce, a następnie umieścić całą zużytą ampułkostrzykawkę w sztywnym, odpornym na przekłucie pojemniku na ostre odpady medyczne (sharps container).
Podczas podróży najlepiej zabrać ze sobą niewielki pojemnik na ostre odpady. Zużyte ampułkostrzykawki można w nim bezpiecznie przechować do czasu przekazania ich do miejsca przyjmującego tego rodzaju odpady zgodnie z lokalnymi zasadami.
Przed podróżą zagraniczną warto również sprawdzić przepisy kraju docelowego oraz zasady obowiązujące na konkretnym lotnisku dotyczące przewożenia leków i materiałów medycznych.
Objawy zakrzepicy – na co zwrócić uwagę po podróży?
Objawy zakrzepicy mogą wystąpić podczas podróży lub w kolejnych dniach po jej zakończeniu.
Objawy zakrzepicy żył głębokich mogą obejmować:
- jednostronny obrzęk nogi,
- ból lub tkliwość kończyny,
- uczucie zwiększonego ciepła,
- zaczerwienienie lub zmianę zabarwienia skóry.
Objawy nie zawsze są charakterystyczne, dlatego ich wystąpienie – szczególnie u osoby z czynnikami ryzyka – wymaga odpowiedniej oceny lekarskiej.
Objawy zatorowości płucnej
Szczególnej uwagi wymagają:
- nagła lub niewyjaśniona duszność,
- ból w klatce piersiowej, szczególnie nasilający się podczas głębokiego oddychania,
- przyspieszony oddech lub przyspieszone bicie serca,
- kaszel, zwłaszcza z odkrztuszaniem krwi,
- zasłabnięcie lub utrata przytomności.
Takie objawy mogą wskazywać na zatorowość płucną i wymagają pilnej pomocy medycznej.
Podsumowanie
Długotrwała podróż zwiększa ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej, ale u zdrowych osób bez dodatkowych czynników ryzyka ryzyko bezwzględne pozostaje niewielkie.
Podstawą profilaktyki podczas długiej podróży jest przede wszystkim regularny ruch i aktywacja mięśni łydek.
Pończochy uciskowe oraz farmakologiczna profilaktyka przeciwzakrzepowa nie są potrzebne każdemu podróżnemu. Powinny być rozważane przede wszystkim u osób z istotnie zwiększonym ryzykiem zakrzepicy.
Sam wiek powyżej 40 lat czy sama otyłość nie oznaczają automatycznie konieczności zastosowania heparyny przed lotem.
Jeżeli występują istotne czynniki ryzyka lub planowana jest długa podróż po niedawnej operacji, przebytej zakrzepicy, w trakcie aktywnej choroby nowotworowej albo przy znacznym ograniczeniu mobilności, warto przed wyjazdem skonsultować z lekarzem potrzebę dodatkowej profilaktyki.
Źródła:
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). CDC Yellow Book 2026: Deep Vein Thrombosis and Pulmonary Embolism.
- American Society of Hematology (ASH). 2018 Guidelines for Management of Venous Thromboembolism: Prophylaxis for Hospitalized and Nonhospitalized Medical Patients. Blood Advances. Rekomendacje 17–19 dotyczące podróżujących na długich dystansach.
- British Society for Haematology (BSH). Guidelines on travel-related venous thrombosis oraz późniejsze uzupełnienie zaleceń dotyczących profilaktyki VTE podczas podróży.
Media społecznościowe
- Prof. Wojciech Szczeklik – komentarz dotyczący ryzyka zakrzepicy podczas długich podróży (x.com/wszczeklik)
