Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) jest jednym z zagrożeń występujących w Polsce i północnej Europie. Poniżej przedstawię co powinieneś wiedzieć o chorobie, objawach i co możesz zrobić aby chronić siebie i Twoich bliskich.

Szczepienie przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu w skrócie

Szczepionka: firmy Pfizer lub firmy GSK
Schemat szczepienia: 3 dawki
Cena: 150 zł za dawkę
Dzieci: można szczepić od 1 roku życia
Rejony zagrożenia: Europa (Wschodnia, Północna, Centralna)

Gdzie kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) jest częste?

Choroba występuje najczęściej we wschodniej, północnej i centralnej Europie. Jest także trochę inny podtyp choroby we wschodniej Rosji i Azji włączając w to Chiny i Japonię. Kleszcze są głównie obecne na terenach zalesionych, trawiastych, blisko rzek, jezior i mokradeł. Ludzie, którzy dużo czasu przebywają na łonie przyrody podejmując aktywności takie jak camping, chodzenie po górach, łowienie ryb, jazda na rowerze po górach są szczególnie narażeni i powinni rozważyć szczepienie.

Kleszczowe zapalnie mózgu (KZM) - mapa występowania w Europie

Niedoszacowana liczba pacjentów z KZM w Polsce

Liczba przypadków KZM w Polsce jest znacznie niedoszacowana. Praktycznie wszystkie kraje wokół Polski raportują wysoki odsetek zachorowań. W przypadku wystąpienia objawów KZM nie ma żadnego leczenia. Lekarze często nie widzą potrzeby wykonywania badań, ponieważ na etapie zachorowania nie zmienia to postępowania. Istnieje skuteczna profilaktyka w formie szczepień. [Stefanoff 2013]

Czym jest kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) i co je wywołuje

Kleszczowe zapalenie mózgu jest poważną chorobą wirusową przenoszoną przez ukłucia kleszczy. Większość chorych zwykle wraca do zdrowia w ciągu tygodnia. W bardziej poważnych przebiegach infekcja może się rozszerzyć i prowadzić do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu. W takich przypadkach pacjenci wymagają hospitalizacji.

Objawy kleszczowego zapaleni mózgu

Początkowe objawy zwykle pojawiają się w przedziale 2 – 28 dni od ukłucia i trwają od 1-8 dni. Najczęstsze objawy kleszczowego zapalenia mózgu:

  • wysoka temperatura
  • ból głowy
  • zmęczenie
  • bóle mięśniowe
  • nudności

Powikłania kleszczowego zapalenia mózgu

35-58% pacjentów z kleszczowym zapaleniem mózgu ma długotrwałe powikłania neurologiczne [Kaiser 2008]

  • zaburzenia mowy (12%)
  • zaburzenia równowagi (21%)
  • pogorszenie pamięci (42%)
Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) - powikłania

Jak można zminimalizować ryzyko zachorowania na kleszczowe zapalenie mózgu?

Szczepienie to pierwsza linia obrony. W przeciwnym przypadku na terenach zielonych zaleca się stosowanie długich rękawek, długich nogawek aby zmniejszyć ryzyko dostania się do skóry przez kleszcze. W momencie ukłucia kleszcze uwalniają substancje znieczulającą, dlatego należy oglądać się codziennie bo można poczuć ukłucia. Inną drogą jaką można się zakazić jest picie niepasteryzowanego mleka, szczególnie koziego. Z tego względu zaleca się unikanie picia niepasteryzowanego mleka. Należy niezwłocznie usuwać wkłute kleszcze.

W przeciwieństwie do boreliozy wczesne usunięcie kleszcza nie zapobiega zakażeniu KZM, ponieważ wirus nie potrzebuje tak długiego czasu jak krętki boreliozy aby wniknąć do organizmu człowieka [Zajkowska 2015].

Wirus kleszczowego zapalenia mózgu (KZM) – częstość występowania u kleszczy to nawet 8%

  • Zarażone kleszcze mogą występować na różnych terenach zielonych, w tym w lasach, na łąkach i w miejskich parkach. W badaniach przeprowadzonych w 2016 r. w Warszawie bardzo duże ilości kleszczy znaleziono m. in. w ZOO i w Łazienkach Królewskich – http://metrowarszawa.gazeta.pl
  • Szacuje się, że nawet 15% kleszczy może być zarażonych wirusem powodującym KZM – [Zajkowska 2013]
  • W badaniu przeprowadzonym w województwie lubelskim wykazano, że odsetek kleszczy zarażonych wirusem KZM był 5-krotnie większy niż tych zakażonych krętkiem boreliozy – [Zając 2017]
Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) częstość występowania u kleszczy

Schemat szczepienia przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu szczepionką firmy Pfizer 

Szczepionką produkowaną przez Pfizer rutynowo szczepimy w schemacie 0-1-6 m-cy z tym iż istnieje pewien dopuszczony zarejestrowany margines w którym powinno być wykonane szczepienie.

  • Druga dawka – Typowo po miesiącu (28 dniach). Można też szczepić w schemacie przyśpieszonym, kiedy druga dawka jest po 2 tygodniach, dopuszczony jest maksymalny okres odstępu dla drugiej dawki do 3 miesięcy.
  • Trzecia dawka – Typowo po 5 miesiącach od dawki drugiej, maksymalny okres – 12 miesięcy.
  • Pierwsza dawka przypominająca – po 3 latach
  • Kolejne dawki przypominające – co 5 lat, po 60 r. ż. – co 3 lata
Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) - szczepionka firmy Pfizer - FSME Immun - schemat szczepienia

Schemat podawania szczepionki przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu od firmy GSK

Schemat standardowy – druga dawka po 1-3 miesiącach, trzecia po 9-12 miesiącach. Typowo druga dawka po 4 tygodniach, następnie po roku. Pierwsza dawka przypominająca podawana jest po 3 latach po pierwszej szczepionce. Kolejne dawki następnie co 5 lat do 49 roku życia, od 50 roku życia co 3 lata.

Można zastosować też schemat przyśpieszony, kiedy dajemy drugą dawkę po 14 dniach, pozostałe dawki podobnie jak w schemacie standardowym.

Zarejestrowany jest także schemat skrócony, który w krótkim okresie czasu wymaga podania 3 dawek w schemacie 0-7-21 dni, następnie po 12-18 miesiącach a kolejne dawki jak w schemacie standardowym. Jest to rzadko wybierany schemat, ze względu na większą ilość dawek i konieczność większej ilości wizyt.

Całkowtą ochrone można osiągnąć tylko po zakończeniu pełnego cyklu szczepienia.

KZM - szczepionka firmy GSK - Encepur - schemat podawania

Skuteczność szczepionki przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu firmy Pfizer

Po wykonaniu dwóch dawek szczepionki przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu, co oceniano po 21 dniach od wykonania szczepienia osiągnięto skuteczność szczepienia około 90%, natomiast po wykonaniu trzech dawek szczepionki skuteczność szczepionki oceniono na około 99%.

KZM - skuteczność szczepionki firmy Pfizer FSME Immun

Referencje

  1. Kaiser R. Tick-borne encephalitis. Infect Dis Clin North Am. 2008 Sep;22(3):561-75, x. doi: 10.1016/j.idc.2008.03.013. Review. PubMed PMID: 18755391.
  2. Haglund M, Günther G. Tick-borne encephalitis–pathogenesis, clinical course and long-term follow-up. Vaccine. 2003 Apr 1;21 Suppl 1:S11-8. Review. PubMed PMID: 12628810.
  3. Zajkowska J, Czupryna P Tick-borne encephalitis – epidemiology, pathogenesis and clinical course, prophylaxis and treatment. Forum Zakażeń 2013;4(1):43-51. doi: dx.doi.org/10.15374/fz2013012
  4. http://metrowarszawa.gazeta.pl/metrowarszawa/1,141637,17819826,Warszawska_mapa_kleszczy__Sprawdz__w_jakich_dzielnicach.html
  5. Zając V, Wójcik-Fatla A, Sawczyn A, Cisak E, Sroka J, Kloc A, Zając Z, Buczek A, Dutkiewicz J, Bartosik K. Prevalence of infections and co-infections with 6 pathogens in Dermacentor reticulatus ticks collected in eastern Poland. Ann Agric Environ Med. 2017 Mar 21;24(1):26-32. doi: 10.5604/12321966.1233893. PubMed PMID:28378977.
  6. Zajkowska J Pokłucie przez kleszcza a ryzyko wystąpienia kleszczowego zapalenia mózgu. Jak uchronić się przed pokłuciem i zachorowaniem Forum Zakażeń 2015;6(2):103–109 DOI: dx.doi.org/10.15374/FZ2015020
  7. Stefanoff P, Zielicka-Hardy A, Hlebowicz M, Konior R, Lipowski D, Szenborn L, Siennicka J, Orlikova H; TBE enhanced surveillance working group. New endemic foci of tick-borne encephalitis (TBE) identified in districts where testing for TBE was not available before 2009 in Poland. Parasit Vectors. 2013 Jun 18;6:180. doi: 10.1186/1756-3305-6-180. PubMed PMID: 23777675; PubMed Central PMCID: PMC3689627.